تعریق زیاد (هایپرهیدروزیس)

علت ها و درمان

تعریق بیش از حد (که معمولا در کف دست ها، کف پا ها و یا زیربغل اتفاق می افتد) یکی از آزاردهنده ترین مشکلات پوستی است که مشکلات فردی و اجتماعی زیادی را برای شخص ایجاد می کند. شناخت انواع تعریق زیاد و راه های درمانی آن نقش بزرگی در رفع این مشکل و بازگشت به زندگی طبیعی دارد. در این مقاله با دلایل تعریق بیش از حد و نحوه درمان آن آشنا می شوید.

مدت زمان تقریبی مطالعه این مطلب 15 دقیقه است.

تعریق چیست و چرا عرق می کنیم؟

تعریق در حالت طبیعی، یک مکانیسم بدن برای تنظیم دما است. در واقع، هر زمان که سیستم عصبی خودکار بدن تشخیص بدهد که دمای بدن افزایش یافته است، برخی مکانیسم های جبرانی را برای تعدیل دمای بدن به کار می گیرد که یکی از مهم ترین آن ها تعریق است؛ چرا که این کار آب را در سطح پوست قرار داده و در ادامه آب از گرمای پوست برای تبخیر شدن خود استفاده می کند و بدین ترتیب دمای بدن کاهش می یابد.

اما در برخی افراد عامل دیگری باعث می شود سیستم عصبی به اشتباه پیام های اضافه ای به غدد تعریق فرستاده و باعث تعریق شدید شود. به این وضعیت، تعریق بیش از حد یا در اصطلاح پزشکی هایپرهیدروزیس (هایپرهیدروز) گفته می شود.

تعریق بیش از حد (هایپرهیدروزیس یا هایپرهیدروز) چیست؟

می توانیم از معنی عبارت هایپرهیدروزیس (hyperhidrosis) شروع کنیم.

هایپر (Hyper) در پزشکی به معنای اضافی یا زیادی است. Hydr به معنی عرق است، و پسوند sis به معنای وضعیت است. در نتیجه هایپرهیدروزیس به معنای وضعیتی است که در آن فرد بیش از حد عرق می کند. (همچنین در تلفظ فارسی اصطلاحات پزشکی، گاهی پسوند -سیس بیان نمی شود، و در نتیجه به آن هایپرهیدروز یا هیپرهیدروز هم گفته می شود)
اما تعریق زیاد بدن، خود دو نوع دارد که تشخیص و درمان آن ها کاملا با یکدیگر متفاوت است.

تعریق زیاد چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص مبتلا بودن به تعریق بیش از حد، در درجه اول با شرح حال شخصی فرد انجام می شود. یعنی اگر تعریق شما به اندازه ای است که برای شما ناخوشایند است و انجام فعالیت های روزمره تان را با مشکل روبرو می کند، و نیز حداقل یکبار در هفته اتفاق می افتد، به تعریق بیش از اندازه (هایپرهیدروزیس) دچار هستید. البته تعریق زیاد درجات و شدت های مختلفی دارد. به عنوان مثال ممکن است فردی تنها هنگام انجام کارهای دقیق کمی رطوبت را در دست های خود احساس کند، و فردی دیگر در کف دستها، کف پاها و زیر بغل خود به اندازه ای تعریق داشته باشد که در شرایط عادی نیز عرق از آنها چکه کند.
علاوه بر شرح حال شخصی فرد، برخی آزمایش ها مانند تست مینور (ید-نشاسته) نیز برای تعریق شدید وجود دارند که در عمل کمتر برای تشخیص استفاده می شوند و بیشتر در مطالعات تحقیقاتی کاربرد دارند.

تعریق زیاد بدن (هایپرهیدروز) چه انواعی دارد؟

تعریق زیاد دو نوع دارد: اولیه و ثانویه.

منظور از ثانویه آن است که تعریق در اثر عامل مشخص و شناخته شده دیگری به وجود آمده است. به طور مثال، اگر فردی در اثر تب کردن تعریق کند، این زیاد عرق کردن از نوع ثانویه است. طبیعی است که در این نوع تعریق، وقتی عامل ایجاد کننده آن را برطرف کنیم، تعریق اضافی نیز خودبخود از بین می رود.
اما منظور از تعریق بیش از حد اولیه این است که خود تعریق زیاد، مشکل اصلی است و علت شناخته شده و مشخصی برای آن وجود ندارد. (به مشکلات پزشکی با منشا نامشخص، اصطلاحا ایدیوپاتیک گفته می شود). در این شرایط بدیهی است که به دنبال علت زمینه ای نمی گردیم و مستقیما خود تعریق زیاد را درمان می کنیم.

دانستن تفاوت این دو نوع بیش-تعریقی بسیار مهم است، زیرا زمانی که فردی با تعریق زیاد مواجه می شود اولین سوالاتی که در ابتدا برای او پیش می آید این است که علت تعریق زیاد بدن من چیست؟ برای درمان تعریق زیاد دست و پا باید به چه پزشک متخصصی مراجعه کنم؟ آیا مشکل تعریق من به دلیل پرکاری تیروئید یا سایر مشکلات غدد داخلی بدن است؟

خوشبختانه تشخیص بین تعریق زیاد اولیه و ثانویه بسیار ساده است.

نحوه تشخیص تعریق شدید اولیه و ثانویه

چند معیار مشخص و ساده برای تشخیص انواع اولیه و ثانویه تعریق از هم وجود دارد. این معیارها آنقدر واضح و مشخص هستند که هر فردی می تواند خود به نوع تعریق زیادی که به آن دچار است پی ببرد. به این موارد توجه کنید:

.

در تعریق بیش از حد اولیه:

1- تنها مناطق محدودی از بدن زیاد عرق می کنند. این مناطق معمولا کف دست ها، کف پا ها، نواحی زیر بغل و در مواردی صورت و پیشانی هستند. به عبارت دیگر، تعریق در سراسر بدن اتفاق نمی افتد. (به دلیل آنکه در این نوع تعریق، تنها قسمت های مشخص و محدودی از بدن درگیر هستند، به تعریق اولیه، کانونی (Focal) هم گفته می شود. در مقابل، به تعریق ثانویه، تعریق سراسری یا عمومی (generalized) نیز گفته می شود). علت اینکه تعریق اولیه در این نواحی رخ می دهد، تراکم بالای غدد تعریق در این مناطق است.

2- تعریق در این نواحی به صورت متقارن و دوطرفه اتفاق می افتد. (یعنی کف هر دو دست، کف هر دو پا و یا هر دو ناحیه زیر بغل درگیر هستند)

3- تعریق در حین خواب اتفاق نمی افتد. به عبارت دیگر زمانی که از خواب بر می خیزید، در لحظه اول، تعریق در این نواحی وجود ندارد.

.

اینها علائم قطعی ای هستند که بر اولیه بودن تعریق دلالت می کنند. اما در کنار این موارد، دو معیار دیگر نیز وجود دارند که در بسیاری موارد صحت دارند و بنابراین می توانند به صورت کمکی در نظر گرفته شوند:

4- تعریق زیاد اولیه، معمولا از سنین پایین (کودکی یا نوجوانی) شروع می شود. از منظر دیگر می توان گفت تعریقی که حداقل برای 6 ماه ادامه داشته باشد.

5- وراثت (سابقه خانوادگی) می تواند در تعریق بیش از حد اولیه نقش داشته باشد. به عبارتی اگر در اعضای خانواده شما فرد دیگری با همین مشکل وجود دارد، می تواند نشانه دیگری بر اولیه بودن تعریق باشد. هر چند، در بسیاری موارد ممکن است نتوانید فردی را با چنین مشکلی در اعضای خانواده خود پیدا کنید.

بنابراین، حالت مخالف این موارد نشانه ثانویه بودن تعریق است. (در صورتی که تعریق در سراسر بدن وجود داشته باشد، تعریق در حین خواب هم اتفاق بیفتد، شروع آن به صورت ناگهانی و در بسیاری موارد از بزرگسالی باشد، از نوع ثانویه است).

.

زمانی که نوع تعریق بیش از حد را تشخیص دادیم، نوبت به درمان مناسب آن می رسد.

درمان تعریق زیاد ثانویه

همانطور که گفته شد این نوع تعریق در اثر علت دیگری به وجود آمده است. از مهمترین علت های تعریق ثانویه می توان به پرکاری تیروئید، عفونت، تب، عوارض جانبی برخی داروها و غیره اشاره کرد.
چنانچه علائم تعریق ثانویه را دارید، می بایست برای تشخیص علت آن به پزشک متخصص (معمولا متخصص غدد و داخلی) مراجعه کنید. در اینجا، پزشک علت تعریق را تشخیص داده و به درمان یا کنترل آن می پردازد.
از آنجا که موضوع اصلی این مقاله در مورد تعریق زیاد اولیه است، در ادامه به بررسی بیشتر این نوع تعریق بیش از حد می پردازیم، و در بخش دیگری از این وبسایت به بررسی جامع تر علل و عوامل تعریق بیش از حد ثانویه خواهیم پرداخت.

تعریق زیاد اولیه (کانونی) در چه نواحی اتفاق می افتد؟

تعریق شدید اولیه معمولا در کف دست ها، کف پا ها، نواحی زیر بغل و در مواردی در ناحیه صورت و پیشانی اتفاق می افتد، که ممکن است فرد در یک یا چند ناحیه از این موارد تعریق زیاد را تجربه کند.

مشکلات و عوارض تعریق بیش از حد

باید گفت تعریق زیاد یکی از آزاردهنده ترین مشکلات پزشکی است و می تواند کیفیت زندگی افراد را به شدت کاهش دهد. در واقع اغلب مبتلایان، کیفیت زندگی خود را پایین یا بسیار پایین ارزیابی می کنند.

عواقب ذهنی، عاطفی و اجتماعی این مشکل می تواند بسیار تخریب کننده باشد. انجام بسیاری از فعالیت های متداول زندگی برای افراد دچار تعریق شدید ممکن است به خاطر خیس بودن دستها، پاها، صورت یا زیر بغل بسیار دشوار یا عملا غیر ممکن شود و در نتیجه بسیاری از موقعیت های اجتماعی، تحصیلی، تفریحی، عاطفی و شغلی را از دست بدهند.

خیسی زیاد و دائم کف دست ها باعث می شود انجام کارهای ساده ای مانند دست دادن با دیگران، گرفتن اشیا، کار با کاغذ، به دست آوردن برخی شغل ها، فعالیت در بسیاری از بخش های تولیدی و رشته های هنری، تحصیل و کار در بخش هایی که به ارتباط مستقیم با دیگر افراد احتیاج دارد با مشکل روبرو باشد.

تعریق بیش از حد زیر بغل ها، باعث می شود فرد برای پنهان کردن آن، حرکات بدن خود یا ظاهر شدن در جمع را کاهش دهد. در موارد شدید، فرد مجبور می شود لباس خود را تا چند بار در روز عوض کند. همچنین ممکن است دیگران در مورد بهداشت فردی وی قضاوت های اشتباهی بکنند.

تعریق زیاد در کف پاها، پوشیدن برخی کفشها یا هر نوع کفشی را با احساس بسیار نامطلوب همراه می کند و همچنین رطوبت زیاد پاها می تواند بوی نامطلوبی را ایجاد کند.

در تمام این موارد، فرد نه تنها احساس بسیار ناخوشایند فیزیکی ناشی از تعریق بیش از حد را احساس می کند، بلکه از تصویر بیرونی خود و اکراه دیگران در روبرو شدن با خود نیز پیوسته آگاه است؛ که این مسئله و اضطراب ناشی از آن خود می تواند در تشدید تعریق وی موثر باشد.

همچنین باید اشاره کرد تعریق زیاد بدن علاوه بر مشکلات اجتماعی، باعث برخی مشکلات جسمی مهم نیز می گردد. یکی از مهم ترین این مشکلات، افزایش احتمال بروز سنگ های کلیوی به علت از دست رفتن مقادیر زیاد آب بدن است. علاوه بر این، تعریق شدید بدن به دلیل مرطوب کردن طولانی مدت پوست نواحی درگیر، استعداد عفونت محل تعریق (بخصوص احتمال عفونت های قارچی پوست و ناخن) را افزایش می دهد. در کنار همه این مشکلات، نمی توان از حس بسیار ناخوشایند نواحی دچار تعریق زیاد نیز غافل شد، موضوعی که تنها مبتلایان به این مشکل آن را درک می کنند.

علت تعریق شدید اولیه

تعریق بیش از حد اولیه به دلیل پرکاری برخی شاخه های سیستم عصبی خودکار بدن اتفاق می افتد. به عبارتی سیستم عصبی غیر ارادی بدن، پیام های زیاد از حدی به غدد تعریق می فرستد. اما علت این پرکاری سیستم عصبی مشخص نیست، به همین دلیل به آن ایدیوپاتیک (با منشا نامشخص گفته می شود).

در اینجا باید اشاره کرد اگر چه مواردی مانند استرس و اضطراب، ریشه اصلی تعریق بیش از حد اولیه نیستند، اما می توانند آن را تشدید کنند. بدین ترتیب که فرد در اثر مشکلات فردی و اجتماعی ناشی از تعریق زیاد، احساس استرس خواهد داشت، و همین اضطراب می تواند تعریق فرد را تشدید کند و بدین ترتیب اصطلاحا یک چرخه معیوب اتفاق می افتد.

درمان تعریق بیش از حد (هایپرهیدروزیس اولیه)

اگرچه تعریق زیاد کف دست، کف پا و زیر بغل بسیار آزاردهنده است، اما خوشبختانه با استفاده از درمان بسیار موثری به نام یونتوفورزیس، می توان این مشکل را درمان نمود.
به طور کلی راه های درمان تعریق شدید را می توان به صورت زیر دسته بندی کرد:

1- یونتوفورزیس
استفاده از یونتوفورزیس

این روش که تنها روش غیر تهاجمی کاملا موثر برای درمان تعریق بیش از حد است، با استفاده از عبور جریان ملایم و خاص دستگاه یونتوفورز انجام شده و قابلیت درمان تعریق خفیف تا بسیار شدید را به خوبی دارا می باشد. کارایی بسیار بالا در درمان کامل تعریق بیش از حد حتی در انواع بسیار شدید، هزینه کم برای طول دوره درمان، امکان اجرای مستقل و انفرادی درمان در منزل، امکان تنظیم درمان توسط هر فرد با توجه به شدت تعریق و نیاز خود، امکان استفاده مشترک از دستگاه در بین افراد، و عدم بروز عوارض جانبی از جمله مزایایی است که این روش را عملا به بهترین گزینه برای درمان تعریق بیش از حد تبدیل کرده است. برای مطالعه بیشتر در مورد روش یونتوفورزیس اینجا را کلیک کنید.

2- بوتاکس
تزریق بوتاکس

استفاده از بوتاکس به صورت تزریقات متعدد سم عصبی بوتولینیوم (بوتاکس) در نواحی دچار تعریق بیش از حد انجام می گیرد. این سم توسط باکتری بی هوازی Clostridium botulinum تولید شده و مکانیسم اثر آن جلوگیری از آزاد سازی استیل کولین در پایانه های عصبی است. برای کنترل تعریق، بوتاکس می بایست هر چند ماه یک بار (به طور میانگین هر 3 الی 4 ماه) به نواحی مورد نظر تزریق شود. کارایی این روش در صورت تجویز صحیح بالاست ولی به علت سمیت بسیار بالای آن، به مهارت بالایی جهت تجویز احتیاج داشته، تزریق آن به خصوص در کف دست و کف پا بسیار دردناک و ناخوشایند بوده و در بلند مدت، پرهزینه ترین روش کنترل تعریق بیش از حد به حساب می آید. عارضه اصلی آن، بخصوص وقتی برای تعریق دست به کار رود، نوعی از فلج عضلات دست است که انجام فعالیت هایی که به کار نسبتا ظریف با انگشتان نیاز دارد را تا مدتی با مشکل روبرو می کند.

3- ضد تعریق های موضعی
استفاده از ضد تعریق ها

این فرآورده ها که گاهی به طور خلاصه ضد تعریق هم نامیده می شوند، به هر فرمی که باشند (اسپری ضد تعریق و یا اشکال دیگر) تقریبا در همه موارد از آلومینیوم کلراید به عنوان جزء اصلی استفاده می کنند. استفاده از این ترکیبات کم هزینه است ولی کارایی بسیار پایین، ماندگاری اثر کوتاه مدت، ایجاد تحریکات پوستی و همچنین احتمال ارتباط مصرف بلند مدت آن ها با بروز آلزایمر و برخی انواع سرطان، آن را به گزینه ای نامناسب تبدیل کرده است.

4- میرادرای
میرادرای

میرادرای که برای درمان تعریق زیر بغل به کار می رود روشی مبتنی بر اعمال امواج الکترومغناطیس به غدد تعریق و ترمولیز (تخریب در اثر گرمای) آن هاست. اگر چه این روش در ابتدا با ادعای برگشت ناپذیر بودن معرفی شد، اما در عمل ممکن است تعریق اضافی را به طور کامل درمان نکند و یا نیاز به تکرار داشته باشد.
همچنین از دیگر معایب این روش می توان به پرهزینه بودن، دردناک بودن و احتمال بروز عوارض مهم (مانند آسیب به بافت های عصبی ناحیه) اشاره کرد.

5- داروها (دارودرمانی)
دارودرمانی

در اینجا منظور عمدتا استفاده از دسته ای از داروها به نام آنتی کولینرژیک ها است. علاوه بر این، گزارشاتی از مصرف داروهای سایکوتروپیک (با کاربرد آرامش بخش) و یا آنتی کولینرژیک (با کاربرد کاهش حجم ترشحات بدن) وجود دارد؛ اما باید توجه داشت که ارتباط مصرف بلند مدت آنتی کولینرژیک ها با دمانس، اثربخشی بسیار پایین، احتمال بروز اعتیاد با مصرف برخی داروهای سایکوتروپیک (مثل بنزودیازپین ها)، عوارض دارویی بالا و در بعضی موارد خطرناک، و ماندگاری اثر بسیار کم، این دارو ها را به گزینه های نامناسبی تبدیل می کنند.

6- پودر های جاذب / قابض
استفاده از پودر های جاذب و قابض

استفاده از پودر هایی مانند زینک اکساید، تالک و تانیک اسید هر چند ممکن است بر روی افراد عادی که میخواهند تعریق بسیار کم خود را در تابستان کنترل کنند موثر باشد، اما توان مقابله با تعریق بیش از حد را ندارند.

7- درمان های گیاهی، طب سنتی و خانگی
درمان های خانگی و سنتی

درمان های پیشنهاد شده گیاهی مانند ترکیبات مریم گلی (مانند قرص سالویگل)، نیز بر کنترل تعریق شدید تاثیری نخواهند داشت. همچنین برخی راه های سنتی و خانگی مانند استفاده از جوش شیرین، آب زرشک، سرکه سیب، عرق کاسنی و رطب نیز کاملا بی تاثیر هستند.

8- استفاده از پد های عرق گیر زیر بغل
استفاده از پد های زیر بغل

استفاده از پد های عرق گیر یک راه درمانی نیست، ولی برای کنترل های موردی (مثلا در یک مهمانی یا پیش از یک ارائه درسی) می توانند کمک کننده باشند.

9- جراحی
جراحی در درمان تعریق بیش از حد

در این عمل جراحی که گاهی با نام های مختلفی از جمله سمپاتکتومی شناخته می شود، تعدادی از اعصاب سمپاتیک قطع، سوزانده، و یا کلمپ می شوند. نتیجه کار در هر صورت یکسان بوده و انجام این عمل با علم امروز پزشکی برگشت ناپذیر است. به علت آنکه اعصاب قطع یا بسته شده تنها مختص تعریق نبوده و عملکرد و وظایف متعدد و پیچیده ای در کل بدن دارند، نتیجه این عمل جراحی عمدتا غیر قابل پیش بینی بوده و احتمال بروز عوارض جانبی بسیار جدی و برگشت ناپذیر با این عمل بالاست. (هر چند حدود نود درصد بیماران در ابتدا از انجام عمل اعلام رضایت می کنند، اما پس از مدتی بیش از نیمی از افراد از افت کیفیت زندگی خود نسبت به قبل از انجام عمل شکایت می کنند. (برای مطالعه بیشتر در مورد جراحی برای تعریق بیش از حد و عوارض آن اینجا را کلیک کنید.)
وسعت و شدت عوارض این عمل جراحی به حدی است که انجام آن در سال 2003 حتی در محل ابداع آن (سوئد) نیز ممنوع اعلام شد. همچنین اداره تکنولوژی سلامت فنلاند در گزارشی چهارصد صفحه ای، عوارض جانبی انجام این عمل را “به طور غیر معمولی بالا” توصیف کرده است. با این وجود متاسفانه تقریبا در هیچ یک از تبلیغات مربوط به این عمل جراحی، خطرات بزرگ انجام آن بیان نمی شود.
با توجه به ریسک بسیار بالای این عمل جراحی، انجام آن به هیچ وجه توصیه نمی شود.

نکات تکمیلی درمان تعریق زیاد (راهکارهای سبک زندگی)

هر چند تعریق اضافی با استفاده از دستگاه یونتونرم به خوبی درمان می شود،

اما رعایت نکات زیر می تواند به روند درمان و نیز طولانی تر شدن اثرات درمانی کمک کند:

۱
مصرف مواد غذایی کافئین دار مانند چای و قهوه را به حداقل برسانید.

کافئین و مولکول های مشابه آن (مانند تئوبرومین)، با تاثیر بر سیستم عصبی مرکزی، سوخت و ساز بدن را افزایش می دهند. افزایش سوخت و ساز به معنای افزایش تولید گرما در بدن و افزایش تعریق خواهد بود.

مصرف چای و قهوه
۱
مصرف مواد غذایی کافئین دار مانند چای و قهوه را به حداقل برسانید.
مصرف چای و قهوه

کافئین و مولکول های مشابه آن (مانند تئوبرومین)، با تاثیر بر سیستم عصبی مرکزی، سوخت و ساز بدن را افزایش می دهند. افزایش سوخت و ساز به معنای افزایش تولید گرما در بدن و افزایش تعریق خواهد بود.

خوراکی های تند
۲
مصرف مواد خوراکی تند مانند فلفل تند را به حداقل برسانید.

برخی مولکول های شیمیایی مانند کاپسایسین (که علت اصلی تند بودن فلفل است) بر روی گیرنده های خاصی در بدن تاثیر گذاشته و باعث فعال شدن روند خنک سازی بدن می شوند. از آنجا که تعریق یکی از راه های اصلی خنک شدن بدن است، مصرف این خوراکی ها باعث افزایش تعریق می شود.

۲
مصرف مواد خوراکی تند مانند فلفل تند را به حداقل برسانید.
خوراکی های تند

برخی مولکول های شیمیایی مانند کاپسایسین (که علت اصلی تند بودن فلفل است) بر روی گیرنده های خاصی در بدن تاثیر گذاشته و باعث فعال شدن روند خنک سازی بدن می شوند. از آنجا که تعریق یکی از راه های اصلی خنک شدن بدن است، مصرف این خوراکی ها باعث افزایش تعریق می شود.

۳
از مصرف دخانیات از هر نوع بپرهیزید و از دیگران نیز بخواهید در حضور شما مصرف نکنند.

در میان تاثیرات منفی مصرف دخانیات، تاثیر آن بر افزایش تعریق نیز قابل توجه است. نیکوتین موجود در دخانیات باعث آزاد سازی ماده ای به نام استیل کولین در بدن می شود که واسطه عصبی غدد تعریق است. همچنین توجه کنید حتی اگر خودتان دخانیات مصرف نکنید، استنشاق دود آن می تواند به همان اندازه مضر باشد.

استعمال دخانیات